UUCU KLLERN NAAT SEKTRNDE KULLANIM POTANSYEL


ZET 
Bu almada, termik santrallerden elde edilen uucu kllerin inaat sektrnde kullanm potansiyeli incelenmitir. 1970'li yllarda btn Dnyada yaanan petrol krizinden sonra alternatif enerji kaynaklarbulmaya, enerji kullanmn azaltmaya ve daha ekonomik malzemeler retmeye ynelik almalar yaplmaktadr. naat sektrnde de atk malzemelerin kullanlmas ile ilgili aratrmalar halen devam etmektedir. Termik santral at olan uucu kller, ok nemli evre kirliliine neden olmaktadr. Bu sebeple uucu kln eitli alanlarda kullanlmas ve deerlendirilmesi ok nemlidir. Uucu kln zellikleri, bu malzemenin puzolanik bir malzeme olduunu ve inaat sektrnde yaygn olarak kullanlabileceini gstermektedir. 

1. GR (INTRODUCTION) Trkiyede halen sadece kmr ile alan 15 tane 
termik santral faaliyet gstermektedir. Bu santrallere Trkiyede elektrik enerjisi, kmre dayal termik ait bilgiler, alfabetik olarak Tablo 1de verilmitir [4santrallerden ve hidroelektrik santrallerinden elde 7]. edilmektedir. Son yllarda bunlara nc olarak doalgaz santralleri de katlmtr. Dk kalorili Tablo 1de grld gibi; atalaz, olakolu ve linyit kmrlerinin yakld termik santrallerde, Sugz-skenderun termik santrali haricindeki btn elektrik retimi srasnda toz haldeki kmrn santraller, linyit kmr ile almaktadr. Trkiyede yanmassonucu baca gazlar ile srklenen ve elektro elektrik enerjisinin yaklak yarsnn retildii termik filtreler yardm ile tutularak atmosfere k nlenen santrallerde [8] 55 milyon ton/yl dk kalorili linyit mikron boyutunda kl tanecikleri meydana kmr yaklmakta ve bunun sonucunda da gelmektedir. Endstriyel bir atk olan ve uabilen bu bacalardan 1993 yl verilerine gre 13,5 milyon kllere, uucu kl (UK) ad verilmektedir [1-4]. Bu ton/yl, 1998 yl verilerine gre ise yaklak 13 ilem esnasnda daha iri taneli olan ve baca gazlar ile milyon ton/yl UK elde edilmektedir [4,9]. Bu miktar, birlikte atmosfere srklenemeyerek kazan tabanna A.B.D.de 45 milyon ton/yl ve Hindistanda 50 den kllere de taban kl denilmektedir [2]. milyon ton/yl dolayndadr [10,11]. 
H.Y. Arunta Uucu Kllerin naat Sektrnde Kullanm Potansiyeli Tablo 1. Trkiyedeki kmrle alan termik santraller (Table 1. Thermal power plant in Turkey) 
No  Santral ad  Yakt cinsi  Kurulu g (MW)  Bulunduu il  
1  Afin-Elbistan A  Linyit  1355  Kahramanmara  
2  Afin-Elbistan B  Linyit  1440  Kahramanmara  
3  an  Linyit  320  anakkale  
4  atalaz Takmr  300  Zonguldak  
5  ayrhan Park  Linyit  620  Ankara  
6  olakolu 2  Takmr  190  Kocaeli  
7  Kangal  Linyit  457  Sivas  
8  Kemerky  Linyit  630  Mula  
9  Orhaneli  Linyit  210  Bursa  
10  Seyitmer  Linyit  600  Ktahya  
11  Soma A-B  Linyit  1034  Manisa  
12  Sugz-skenderun  thal kmr  1210  Adana  
13  Tunbilek A-B  Linyit  429  Ktahya  
14  Yataan  Linyit  630  Mula  
15  Yeniky  Linyit  420  Mula  

Btn Dnyada bir ylda retilen toplam UKn ancak % 25den daha az deerlendirilmektedir. Bununla birlikte Almanya, Hollanda ve Belikada retilen toplam UKn % 95den fazlas, ngilterede ise yaklak % 50si kullanlmaktadr [12,13]. Dier taraftan byk miktarlarda UK retilen A.B.D. ve inde srasyla yaklak % 32 ve % 40 orannda UK kullanld grlmektedir [12]. 1990 yl verilerine gre Trkiyede UK kullanm oran, % 1den daha azdr [9]. Son yllara ait yeni veriler ise elde edilememitir. 
UKlerin bacalarda tutulmas ile gnmzn ok nemli problemlerinden biri olan hava ve toprak dolaysyla evre kirlilii de ksmen nlenmiolmaktadr. te yandan UKlerin biriktirilmesi veya atlmas, nemli oranda evre kirliliine yol amaktadr. UKlerin neden olduu evre problemleri arasnda, tozlanma, tarm rnlerine zarar verme, yamur ve rzgar erozyonu, toprakta szlme dolaysyla toksik madde tanmas ve radyasyon saylabilir. Bu evre sorunlar nedeniyle tarm rnleri, su ve havann kalitesi, doal hayat, blgenin ekonomik durumu ve evre gzellii asndan istenmeyen sonular ortaya kmaktadr [4,14,15]. Rzgar erozyonu ve tozlanma, UKlerin havuzlarda keltilmesi veya slatlarak tanmas sayesinde nlenebilmektedir [4]. Yukarda saylan sorunlarn zmlenmesi, UKlerin eitli kullanm alanlarnda deerlendirilerek lke ekonomisine kazandrlmas ile mmkn grnmektedir. UKlerin deerlendirildii sektrlerin banda arlkl olarak inaat sektr gelmektedir. Bundan baka UK, kimya, seramik, cam, cam-seramik, dkm-metal sanayii, tarm sektrnde zemin slah, evre, sondaj almalar, buzlanmann nlenmesi ve maden ocaklarnda filler olmak zere eitli alanlarda kullanlmaktadr [3,15-17]. 
1.1. UKlerin Snflandrlmas(Classification of FA) 
Bilindii gibi kendi bana balayc olmayan ancak tlm halde, normal scaklkta ve rutubetli ortamlarda kalsiyum hidroksitle (snm kire) reaksiyona girerek ilave balayc bileikler meydana getiren silisli veya silisli ve alminli malzemelere puzolan adverilmektedir [18]. Puzolanlar, doal ve yapay olmak zere iki gruba ayrlmaktadr. UK, yapay puzolan snfna giren atk bir malzemedir [7,19-21]. UKler, kimyasal kompozisyonlarna gre eitli ekillerde snflandrlmaktadr. UKler, ierdii analitik CaO miktar bakmndan; 
1. 
CaO miktar % 10dan az olanlara dk kireli/kalsiyumlu UK,  

2. 
CaO miktar % 10dan fazla olanlara yksek kireli/kalsiyumlu UK, 


olmak zere ikiye ayrlmaktadr [22]. 
UK, yapsndaki kire ve SO3 miktarna gre ise  grupta toplanmaktadr. Bunlar; 
a)Esas yaps siliko aluminatlardan meydana gelen, SiO2+Al2O3+Fe2O3 (S+A+F) toplam % 70in zerinde olan ve genellikle takmrnden elde edilen siliko aluminal UK, 
b)Genellikle linyit kmrnden elde edilen, S+A+F toplam % 50 ile % 70 arasnda olan ve kire ile silika miktar yksek olan siliko kalsik UK, 
c)Genellikle linyit kmrnden elde edilen, S+A+F toplam % 50in zerinde olan ve dierlerine gre daha fazla SO3 ve CaO ihtiva eden slfo kalsik UKlerdir [23]. 
UKler, ASTM C 618e gre de iki balk altnda toplanmaktadr. Bunlar srasyla, 1) bitml kmrlerden elde edilen ve S+A+F toplam % 70in zerinde olan F snf UK, 2) genellikle linyit veya yar bitml kmrlerden elde edilen ve S+A+F toplam % 50in zerinde olan C snf UKlerdir [22]. Yukarda belirtilen siliko aluminal UK, F snfndadr. Siliko kalsik UKlerin bazlar F snfiinde, bazlar da C snf iinde yer almaktadr. Slfo kalsik UKlerin ou, C snf UK olarak isimlendirilmektedir [23]. Dier bir snflandrma, ENV 197-1e gre yaplmakta ve UK, iki kategoriye ayrlmaktadr. Buna gre UKl imentolarda kullanlacak olan UKler, silisli ve kalkerli UKler olarak snflandrlmtr [19]. 
1.2. UKlerin Fiziksel zellikleri (Physical Properties of FA) 
UKn fiziksel zellikleri, genel olarak termik santralde yaklan kmrn zelliklerine ve yanma sistemine bal olarak deiiklik gstermektedir. UK, genellikle gri renktedir ve rengi, iindeki yanmamkarbon miktar arttka daha koyu bir hal almaktadr. UK, % 60-90 cams bileen ihtiva eden ok ince taneciklerden meydana gelmektedir [20,21]. UKn tane ekli, yuvarlaktr ve aplar, 1-200 m arasnda deiir [2-4]. Taneciklerin yaklak % 75inin ap 45 mden, % 50den ou ise 20 mden daha kktr [2,3]. UKn younluu, 2.2
2.7 g/cm3 dolayndadr [3]. UKn zgl yzeyi, imento inceliine yakn olup tme yaplmadan kullanlabileceini gstermektedir [9]. UKlerin fiziksel zellikleri Tablo 2de zetlenmitir. 
Tablo 2. UKlerin fiziksel zellikleri (Table 2. 
Physical properties of FA) 
ap (m)  ekil  Renk  Younluk (g/cm3)  ncelik  
1200  Yuvarlak  Gri  2.2-2.7  ~ imento inceliinde  

1.3. UKlerin Kimyasal Kompozisyonlar(Chemical Compositions of FA) 
UKlerde S+A+F toplamnn, genellikle % 70 deerinden fazla olduu ve ASTM C 618deki artn saland grlmektedir. Kullanlan kmr cinsine bal olarak bazUKlerde nemli oranda CaO bulunmaktadr. CaO miktar % 10un altnda olan UKler, dk kireli veya dk kalsiyumlu, % 10un stnde olanlar ise yksek kireli veya 
H.Y. Arunta 
yksek kalsiyumlu UK olarak adlandrlmaktadr. ASTM C 618e gre UKler, S+A+F toplam % 70in zerinde ise F snf UK, S+A+F toplam % 50nin zerinde ise C snf UK olarak gruplandrlmaktadr [22]. Trkiyede elde edilen baz UKlerin kimyasal kompozisyonlar, TS 639 ve ASTM C 618 snr deerleri ile birlikte Tablo 3te verilmitir [4,9,22,24,25]. Afin-Elbistan UK dnda dierlerinin genel olarak TS 639da belirtilen snr deerlere uygun olduu, ASTM C 618e gre ise Afin-Elbistan UKnn C snf, dier UKlerin F snf olduu grlmektedir. 

1.4. UKlerin Mineralojik Yaplar(Mineralogical Compositions of FA) 
UKlerin puzolanik zellikleri, kimyasal bileiminden daha ok mineralojik yaplar ile ilikilidir. Dk kireli UKlerin ana aktif bileeni, silis ve aluminadan oluan amorf ya da cams fazdr. Bu tip UKler, rutubetli ortamda snm kire (CaOH2) ile reaksiyona girdikleri iin puzolanik zellie sahiptirler. Yksek kireli UKler ise, hem puzolanik zellik gsterirler hem de sahip olduklar serbest kire, trikalsiyum aluminat, amorf silis ve alumina vb. sebebiyle kendi balarna bir miktar balayc zellie sahip olabilirler [4]. Tipik bir F snf UKn SEMdeki grnts ekil 1de gsterilmitir [2]. Grld gibi UK tanecikleri, yuvarlak bir ekle sahiptir. 
Dk kireli UKlerdeki cams faz miktar, yksek kireli UKlerden daha fazladr. Dk kireli UKlerde mineral faz olarak; cams faz, mullit(Al6Si2O13), hematit (Fe2O3), manyetit (Fe2O4), kuvartz(SiO2) vb. var iken yksek kireli UKlerde saylanlara ek olarak serbest kire(CaO), anhidrit(CaSO4), trikalsiyum aluminat (Ca3Al2O6), plajiyoklaz, gehlenit, feldspat gibi kalsiyum silikatlar bulunmaktadr [4,26]. Trkiyedeki baz UKlerin mineralojik kompozisyonlar Tablo 4de verilmitir [9]. 

Tablo 3. Trkiyedeki baz UKlerin kimyasal kompozisyonlar (Table 3. Chemical compositions of some fly ashes in Turkey) 
Bileim  Afin- TS 639  ASTM C 618 snrlar 
(%)  Elbistan  atalaz Tunbilek  ayrhan  snrlar F  C  
SiO2  27.4  56.8  58.59  49.13  - - - 
Al2O3  12.8  24.1  21.89  15.04  - - - 
Fe2O3  5.5  6.8  9.31  8.25  - - - 
S+A+F  45.7  87.7  89.79  72.42  >70  >70  >50  
CaO  47.0  1.4  4.43  13.2  - - - 
MgO  2.5  2.4  1.41  4.76  <5  <5  <5  
Na2O  (N+K) 0.3  (N+K) 3.0  0.24  2.2  - <1.5  <1.5  
K2O  - - 1.81  1.76  - - - 
SO3  6.2  2.9  0.41  3.84  <5  <5  <5  
K.K  2.4  0.6  1.39  0.72  <10  <12  <6  

H.Y. Arunta Uucu Kllerin naat Sektrnde Kullanm Potansiyeli 
Tablo 4. Trkiyedeki baz UKlerin mineralojik kompozisyonlar(Table 4. Mineralogical compositions of some fly ashes in Turkey) 
Mineral, %  Uucu kl  
Afin-Elbistan  atalaz  Seyitmer  Soma B  Tunbilek  Yataan  
Mullit  1.0  18.1  1.2  4.3  8.8  6.0  
Kuvartz  4.5  10.9  5.6  5.1  13.9  22.4  
Manyetit  0.8  0.2  2.5  0.6  4.1  2.9  
Hematit  4.0  0.1  6.0  2.0  3.0  7.0  
Anhidrit  12.2  - 9.3  7.4  - - 
Serbest CaO  18.6  0.7  5.5  9.8  0.9  1.0  
Plajiyoklaz  ~28  - ~15  ~20  - ~25  
Cams ve amorf faz  ~30  ~70  ~50  ~50  ~70  ~35  


1.5. Trk Standartlarnda UK (FA in Turkish Standards) 
Trk Standardlar Enstits, UK ile ilgili olarak betane standart yaynlamtr. Bunlar srasyla, TS 639 [25], TS 640 [27], TS EN 450 [28], TS EN 451-1 [29] ve TS EN 451-2 [30] standartlardr. Bu standartlara ait bilgiler, Tablo 5te sunulmutur. TS 640, ABye uyum erevesinde yrrlkten kaldrlm ve yerine TS EN 197-1 imento-Blm 1: Genel imentolar standard uygulamaya konulmutur [31]. 
2. NAAT SEKTRNDE UK KULLANIMI (FLY ASH USAGE IN CONSTRUCTION SECTOR) 
Dnyada 1970'li yllarda balayan petrol krizinin ardndan enerji kullanmn azaltmaya ve alternatif malzemelerin kullanlmasna ynelik almalar artarak devam etmektedir. UKlerin fiziksel, kimyasal ve mineralojik zellikleri incelendiinde, bunlarn inaat sektrnde rahatlkla kullanlabilecei ve dolaysyla bir yandan malzeme ve enerji retiminde ekonomi salanrken dier taraftan evre kirliliinin nlenmesi ile ekolojik dengenin korunmas da mmkn grlmektedir. naat sektrnde UK; imento, beton, agrega, kerpi, tula, gaz beton ve yaltm malzemesi retiminde, baraj ile yol yapmnda ve geoteknik uygulamalarda kullanlmaktadr. Trkiye ve Dnyada UKlerin inaat sektrnde kullanld alanlar Tablo 6da zetlenmitir. 
Trkiyede UK kullanmna ait detayl veriler bulunmamakla birlikte genellikle imento ve tula retimi ile baraj yapmnda kullanld grlmektedir [9]. Avrupada inaat sektrnde UK kullanmna rnek olarak ngilteredeki durum ekil 2de 
Tablo 6. UKlerin inaat sektrnde kullanldalanlar (Table 6. Using areas in construction sector of fly ashes) 
Malzeme  Kullanm amac / yeri  
imento  Hammadde, katk ve ikame malzemesi olarak  
Agrega  nce agrega, iri agrega ve hafif agrega olarak  
Beton  Katkve ikame malzemesi olarak  
Tula, ate tulas Katk malzemesi olarak  
Kerpi  Balayc malzeme olarak  
Yap malzemeleri  Blok, panel, duvar, gaz beton, beton boru, cam, boya, seramik, plastik, har  
eitli yaplar / uygulamalar  Baraj, otoyol, nkleer santral, geoteknik uygulamalar  


Tablo 5. UK ile ilgili Trk Standartlar(Table 5. Turkish Standards concerning FA) 
Standart no  Standardn ad  Aklama  
TS 639  Uucu kller-imentoda kullanlan  Tarifi, snflandrlmas, zellikleri, deney metotlar ve kalite kontrol  
TS 640  Uucu kll imento  Fiziksel, kimyasal ve mekanik zellikleri ve deney metotlar  
TS EN 450  Uucu kl-betonda kullanlan  zellik ve kalite kontrol  
TS EN 451-1  Uucu kl-Deney metodu-Blm 1  Serbest kalsiyum oksit tayini  
TS EN 451-2  Uucu kl-Deney metodu-Blm 2  Islak eleme ile incelik tayini  


ekil 2. ngilteredeki termik santrallerden elde edilen UKlerin kullanm alanlar [32] (Figure 2. Usage of coal fired power station products in the UK [32]) 
gsterilmitir. ngilterede UKn arlkl olarak beton, hafif beton blok ve gaz beton blok retiminde kullanld grlmektedir. 
2.1. imentoda UK Kullanm( Usage FA in Cement) 
naat sektrnde UKn yaygn olarak kullanldalanlarn banda imento sanayisi gelmektedir. 1980'li yllardan itibaren Trkiyede katklimentolarn imento retimindeki pay, % 90'larn stne kmtr [33]. UKlerin imentoda; 1) hammadde, 2) katkmaddesi, 3) ikame malzemesi olarak kullanld grlmektedir [1,3,4,9,17]. 
UK, imentonun ana hammaddeleri olan kil ve kalkere hammadde olarak kartrlarak klinker retiminde kullanlmaktadr. UK imentoda katkolarak kullanldnda enerji tasarrufu salanmakta ve daha ucuz imento elde edilmektedir. Yine UKn, ikame malzemesi olarak imentoda kullanlmasdurumunda da ekonomi salanmaktadr. Trkiyedeki UKler ile ilgili olarak yaplan deneysel bir almada, Afin-Elbistan, atalaz, ayrhan, Orhaneli, Soma ve Tunbilek UKlerine ait zgl yzey deerleri, imento standartlarnda aranan en az 2800 cm2/g deerinden byk veya yaklak eit olarak bulunmutur [4]. Elde edilen bu sonular, UKlerin tme ilemi yaplmadan dorudan imento retiminde veya retim sonras ikame metodu ile imentonun bir blm yerine kullanlabileceini gstermektedir. te yandan imento retimi srasnda ok byk miktarda doal hammadde ve enerji tketimi yaplmakta ve atmosfere CO2 gazkmaktadr. Bu da sera etkisi yaparak iklim deiikliklerine neden olmaktadr. Bu yzden imento retiminde UK kullanlmas ile, doal evrenin bozulmas ve enerji tketimi azalaca gibi havadaki CO2 miktar da azalaca iin global snmann en aza indirilmesi mmkn grlmektedir [17]. Bu durumda enerji tasarrufu salandndan imento maliyetinin de azalmas sz konusudur. 
Trkiyede ve Dnyada UKl imentolar ve bu imentolarn zellikleri ile ilgili ok sayda aratrma bulunmaktadr [34-40]. Trkiyede 1980 ylna kadar imento retiminde kullanlan toplam UK miktar, yaklak olarak 40.000 tondur [41]. talyada elde edilen UKn ancak % 1i imento retiminde kullanlrken [42], Fransada 4 milyon ton/yl dolaynda UK elde edilmekte ve bunun % 25i imento retiminde kullanlmaktadr [43]. A.B.D.de ise retilen UKn yaklak % 25i imento ve betonda deerlendirilmektedir [44]. inde UK-kire karmlar, yaklak 50 yldan beri duvar imentosu olarak yaygn bir ekilde kullanlmaktadr [45]. te yandan deneysel bir alma ile UKn, imento erbeti iinde yksek miktarda ek balayc madde olarak kullanlabilecei belirlenmitir [46]. 
2.2. Agrega Olarak UK Kullanm(Usage of FA as Aggregate) 
UKn agrega olarak beton ve har iinde kullanlduzun zamandan beri bilinmektedir. UK; Trk, Amerikan ve ngiliz standartlarnda beton ve duvar elemanlar iin yapay hafif agrega olarak kabul edilmektedir [47-52]. Betonda UK kullanm; 1) ince agrega, 2) sinterleme sonras yapay hafif agrega ve 3) UK ile bir miktar P kartrlarak elde edilen iri hafif agrega olmak zere  ekilde yaplmaktadr. lkemizde yaplan bir almada, sinterlenmi UK hafif agregas retimi laboratuvar artlarnda 
H.Y. Arunta
gerekletirilmi ve bu malzemenin inaat sektrnde bata agrega olmak zere bir ok alanda kullanlabilecei nerilmitir [53]. Sinterlenmi UK hafif agregasnn geleneksel agrega yerine betonda ii dolu veya bo blok retimi iin kullanlabilecei ve ok katl binalarda l yk azaltacabelirtilmektedir [11]. 
UKn agrega olarak kullanm ile ilgili almalar, zellikle son yllarda hz kazanmtr. Beton karmna ince agregann bir ksm yerine UK kullanlarak yaplan almalarda olumlu sonular elde edilmi ve UKn ince agregann bir blm yerine kullanlabilecei tespit edilmitir [54,55]. UKden elde edilen hafif agregalarla ilgili literatrde bir ok alma vardr [56-59]. Yaplan bu almalarda, yksek scaklkta sinterlenerek yapay iri hafif agrega olarak retilen UK, hafif beton yapmnda kullanlm ve beton zelliklerine etkisi aratrlmtr. Dier taraftan yksek oranda UK ile bir miktar P kartrlarak elde edilen iri hafif agregalarn, hafif beton retiminde kullanld ve tayc betonlar elde edildii grlmektedir [60,61]. Baka bir almada UK, kil ile birlikte yapay agrega olarak retilmi ve betonda, yknt at ile birlikte baaryla kullanlmtr [62]. te yandan UKn bir dizi ilem sonras beton iinde tekrar kullanlan agrega (recycled agrega) olarak kullanld bir aratrmada, doal agrega kullanlarak retilen beton ile atk agrega ieren betonda benzer sonular elde edilmitir [63]. ngilterede ina edilen nkleer bir santral inaatnda 1.300 ton sinterlenmi UK, hafif agrega olarak beton iinde kullanlmtr [64]. 
2.3. Betonda UK Kullanm(Usage FA in Concrete) 
UKn imento ile birlikte inaat sektrnde en ok kullanld dier bir alan, beton retimidir. UK, hem normal ve hafif betonda hem de giderek kullanmyaygnlaan hazr beton retiminde gerek katkgerekse ikame malzemesi olarak kullanlmaktadr [1,16,65-67]. Bundan baka UK, n retim ve n gerilmeli beton elemanlarn yapmnda da kullanlmaktadr [66,68]. Dier taraftan UKn, betonda su tutucu katkmaddesi olarak da kullanlabilecei nerilmektedir [43].  
Dnyada UKn inaat sektrnde kullanm ile ilgili almalar, genellikle beton zerinde younlamaktadr [69-82]. Beton karmnda UK kullanldnda, betonun hem dayanm hem de dayankllnda artlar elde edilmektedir [69-72]. ayrhan ve Soma-B UKleri, imentonun bir ksmyerine ikame malzemesi olarak normal betonda kullanldnda basn dayanm art salanmtr [24]. Betonda yksek oranda UK ikamesi yaplan ve SA kullanlan deneysel bir almada, basn dayanm artarken anma dayanmlarnn da arttgzlenmitir [73]. Benzer ekilde hafif betonlarda UKn imento ile ikame edildii durumda da 
 Uucu Kllerin naat Sektrnde Kullanm Potansiyeli 
dayanm art elde edilmitir [74,75]. Yksek miktarda C snf UKn kullanld bir almada, daha iyi kalitede ve dk maliyetli beton retimi gerekletirilmitir [76]. Drdnc eleman olarak yksek miktarda UKn betondaki performansnn uzun sreli olarak incelendii dier bir alma, UKn tayc beton uygulamalar ile slfat ve klorr etkisine maruz kalan ortamlarda kullanlabileceini gstermitir [77]. te yandan yaplan deneysel bir aratrma sonucunda UKn polimer beton retiminde de kullanlabilecei tespit edilmitir [78]. Beton karmnda hafif iri agrega olarak sinterlenmiUKn kullanld bir almada, betonarme kiriler retilmi ve kiriler zerinde yaplan deneylerde uygun sonular elde edilmitir [79]. UKn olumlu bir etkisi de betonarme elii zerinedir. Beton karmnda UK kullanlmas durumunda betonarmede donat korozyonunun azald deneysel olarak belirlenmitir [80]. UKn kullanld dier bir beton eidi lifli betondur. Deneysel olarak yaplan aratrmalarda otoklav uygulanm lifli beton retiminde ve kendiliinden yerleen lifli beton yapmnda yksek oranda UK kullanlabilecei nerilmektedir [83,84]. 
Dier taraftan UK, betonun hidratasyon ssndrmek maksadyla Trkiyede ve Dnyada bir ok barajn yapmnda da kullanlmtr [9,41,42,67,85, 86]. A.B.D.de 1953 ylnda tamamlanan Hungry Horse barajnn ktle betonunda 120.000 ton UK kullanld bildirilmektedir [66]. Bundan baka silindirle sktrlm beton (rolkrit) ok sayda baraj, beton karmlarna UK katlarak ina edilmitir [8789]. ngilterede nkleer bir enerji santral inaatnda kullanlan betonda yaklak olarak 100.000 ton UKn katk malzemesi olarak kullanld grlmektedir [64]. 
2.4. Kerpi Yapmnda UK Kullanm(Usage FA in Adobe Production) 
Bilindii gibi kerpi yapmnda, killi toprak ile lif olarak saman kullanlmaktadr. Kerpi, dayanmdk ve suya kar da dayanksz olan geleneksel bir yapmalzemesidir. Kerpicin dayanmn ve dayanklln artrmaya ynelik eitli aratrmalar bulunmaktadr. Kerpice balayc olarak al katlmve elde edilen bu malzemeye alker ad verilmitir. Al, Alkerin fiziksel ve mekanik zelliklerini, normal kerpice gre nemli lde iyiletirmitir [90]. Bundan baka, kerpi retiminde UKn kullanldbaz aratrmalar da yaplmtr [91-93]. Bu almalardan elde edilen sonular, UKn kerpi zelliklerini olumlu ynde etkilediini, dolaysyla kerpi retiminde balayc malzeme olarak UKn kullanlabileceini gstermektedir. 
2.5. Tula Yapmnda UK Kullanm(Usage FA in Brick Production) 
UKn baka bir kullanm alan ise tula retimidir [3,4]. UKn belirli oranlarda eitli malzemelerle birlikte tula retiminde kullanlabilecei yaplan almalarla belirlenmitir [94-96]. Elle altrlan tula makinesinin kullanld bir aratrmada UK, kire ve kum birlikte tula retiminde kullanlmtr [97]. Baka bir almada UK, tf ve kire birlikte kullanlm ve baarl sonular elde edilmitir [98]. UKn kire ile birlikte deiik oranlarda kartrlarak tula yapmnda kullanlabilecei, deneysel olarak yaplan bir alma ile nerilmitir [99]. Hindistanda yaplan inaatlarda UK tulaskullanlmas uygun grlmektedir[100]. Trkiyede tula retiminde UK kullanm, 1967 ylnda baladhalde daha sonra kesintiye uramtr. Ayrca 1973 ve 1979 yllarnda ate tulas retiminde UK kullanldgrlmektedir [9,41]. 
2.6. Yap Malzemesi retiminde UK Kullanm(Usage FA in Construction Material Production) 
UKler, gaz beton, yaltm malzemesi, duvar, beton boru, har, cam gibi yapmalzeme ve elemanlarnn retiminde kullanlmaktadr [3,4,17,65,67,101]. UKkire karm, inde 1950li yllardan beri blok retiminde kullanlmaktadr [45]. UKler, har karmlarnda da karmn bir eleman olarak kullanlmaktadr [102]. UKn duvar yapmnda kullanlan hafif yap malzemesi, yk tamayan panel ve blok retiminde kullanlabilecei deneysel almalarla belirlenmitir [45,94,95,98,103]. Baka bir almada UK, silis kayna olarak gaz beton retiminde hammaddeye kartrlarak kullanlmtr [104]. UKn, plastik ve boya retiminde filler olarak da kullanld grlmektedir [105]. UK, seramik kaplama malzemesi retiminde kullanlm ve retilen seramiklerin eilme dayanmlar, deme seramikleri iin standartta belirtilen deerin 6 kat olarak bulunmutur [17]. te yandan UK, cam yapc ana oksitlere sahip olmasnedeniyle cam-seramik retiminde de kullanlmaktadr [106,107]. Yaplan almalar, UKlerin hammadde olarak cam-seramik malzemelerin retiminde kullanlabileceini ortaya koymutur [108-110]. ki farkl UKn % 50 orannda dier atklarla birlikte kullanld bir almada, UKden cam ve cam-seramik retimi baarl bir ekilde gerekletirilmitir [105]. Dk maliyetli yapmalzemesi retiminin amaland baka bir aratrmada, UK kullanlarak bu malzemenin retilebilecei ve hem reticiye hem de tketiciye byk oranda tasarruf salayacabelirtilmektedir [111]. Deneysel dier bir almada ise UK, fenol formaldehit reinesi iinde dolgu maddesi olarak kullanlarak suya dayankl seramik grnml yap malzemesi retilmitir. UKn pirina ile birlikte kullanlmasdurumunda ise yine suya dayankl fakat ahap grnml yapmalzemesi elde edilmitir [112]. 
2.7. Yol naatlarnda UK Kullanm(Usage FA in Road Constructions) 
UK, inaat sektrnde yol yapm almalarnda da 
H.Y. Arunta 
kullanlmaktadr [3,4,67]. Kaplama olarak hem beton hem de asfalt kullanlan otoyollarn yapmnda UK kullanlmaktadr [10,101]. Konu ile ilgili almalarn A.B.D.de 1930lu yllarda balad grlmektedir. lk defa UK, 1938 ylnda A.B.D.nin ikago ehrinde bir yol inaatnda imentoya kartrlarak kullanlmtr [43]. UKn, yol yapmnda temel malzemesi [101,113,114] ve asfalt karm iinde de mineral filler olarak kullanld grlmektedir [115]. te yandan UK, yolun temel ve alt temelinin yapmnda kum ve/veya imentonun bir ksm yerine de kullanlabilmektedir [17]. Deneysel bir alma ile UKn asfalt karmnda ince malzemenin bir ksmyerine kullanlabilecei belirlenmitir [10]. Balaycbaka bir malzeme kullanlmadan UK ve kum karmndan iyi ve ucuz stabilizasyonun elde edilebilecei belirtilmektedir [116]. Afin-Elbistan UKnn kullanld deneysel olarak yaplan almalarda, bu kln kire ile birlikte yol stabilizasyonunda ve bitml scak karmlarda filler olarak kullanlabilecei belirtilmektedir [117,118]. 
2.8. Geoteknik almalarda UK Kullanm(Usage FA in Geotechnical Application) 
Geoteknik uygulamalarda UK, dolgu yapmak, zemin stabilizasyonu salamak ve bent yapmak amacyla kullanlmaktadr [1,5,10,17,119,120]. Bunun yan sra UKn, szdrmazlk salamak amacyla atk depolama sahalarnda, yol kaplamas altndaki dolgu tabakas yapmnda, donatl zemin duvarlarda duvarn arka dolgusu olarak ve ayrca p atk sahalar zerinde yaplan beton kaplama veya demelerdeki farkl oturma hasarlarnn onarm iin kire ile birlikte enjeksiyon uygulamasnda kullanlmaktadr [121]. Deneysel bir aratrma, yol dolgularnn yapmnda UKn imento ile birlikte pratik olarak kullanlabileceini gstermitir [122]. 
3. SONULAR (CONCLUSIONS) 
Bu almadan elde edilen sonular, UKlerin inaat sektrnde ok byk kullanm potansiyelinin bulunduunu gstermektedir. UK kullanmnn zellikle imento, beton ve yap malzemelerinin retiminde daha yaygn olduu grlmektedir. Bununla birlikte UKn zararl ortamlara dayankllk, ekonomi ve evreye etkisini inceleyen uzun sreli daha ok aratrmaya ihtiya bulunmaktadr. Trkiyede ve Dnyada bu atn deerlendirilmesi durumunda, enerji tasarrufu salanmas, daha ucuz ve kaliteli malzeme retilmesi, atk malzemenin geri dntrlmesiyle lke ekonomisine katksalanmasnn yan sra hem doal hammadde ile ekolojik dengenin korunmashem de evre kirliliinin nlenmesi mmkn grnmektedir. 

